خواله رسنۍTwitterFacebookPinterestGoogle+

آیا امارت اسلامی اقتضای وقت است؟| دکتور زمان ستانیزی

استاد الهیات و عرفان در پوهنتون مطالعات عالی پسِفیکا در کلیفورنیا

اصطلاحات دینی و فرهنگی معمولا در تقلید وعادت به کار میروند و کمتر توجهی به ارزشهای سیاسی، مفاهیم لغولی، قراین تاریخی، لزوم جغرافیایی، و اقتضای زمانی آن میشود.

امارت یعنی چه؟

در تاریخ اسلام مسألهٔ امارت زمانی مطرح شد که جمعیت مسلمانان در یثرب (مدینه) در مقایسه با یهودان و نصارا به اندازه قابل وصف زیاد شد. در نظام سیاسی وقت جمعیت یهودان و نصارنیان امیرانی مذهبی از خود داشتند که در زیر سایهٔ خلافت صلاحیت های شان مشخص گردیده بود، ولی جامعهٔ نوظهور مسلمانان رهبر مذهبی معادل آنها نداشتند.  بدین سبب حضرت عمر (ض) که به حیث خلیفهٔ دوم زعامت تمام دولت را به عهده داشت، افزون بر آن رهبری جمعیت مسلمانان را هم به عهده گرفت و امیرالمومنین نامیده شدند. به عبارت دیگر، حضرت عمر به حیث امیرالمومنین رهبر یک کتلهٔ محدود از مسلمانان بود، ولی به صفت خلیفه زعیم تقریباً تمام جزیرة العرب، شامات، مصر، بین النهرین، و قبرس بودند. در آن زمان کلمهٔ امت به همهٔ ساکنین قلمرو خلافت اطلاق میشد. کاربرد مختص کلمهٔ امت صرف برای مسلمانان بعدها اتخاذ گردید.

طبق تعامل اعراب امیر لقب رهبر یک دولت نبود، بلکه لقب سران قبایل یا سالاران جنگ بود مثلاً امیر حمزه. از اینکه گاه گاهی نقش سالار جنگ به پسران رؤسای قبایل داده میشد، به تدریج لقبی از آن ساخته شد معادل «امیر زاده». چون امیرزاده گان رویهمرفته از علم و دانش و سواد برخورداربودند، به مرور زمان اصطلاح امیرازده به باسوادان اطلاق میشد که به تدریج «امیرزاده» به «میرزاده» و «میرزا» مختصر گردید که در املای نادرست امروزی بعضاً انرا «مرزا» هم مینویسند. میرزا/مرزا را به باسوادانی می گفتند که با «خط میرزایی» آشنا بودند.

چون پادشاهان نوشت و خوان را کسرت شان خود میدانستند، یک شخص اعتمادی و باسوادی را در دربار استخدام میکردند که مؤظف بود اسرار پادشاه را بنویسد حفظ کند. اروپاییها این رسم جوامع اسلامی را تقلید کرده نگهدار اسرار را به secret/secretary تبدیل کردند و ملقب میرزایی و کتابت را scribe خواندند که تا امروز در تشکیلات اداری آنها از القاب private secretary/secretary general استفاده میشود.

در دربارهای زمامداران اسلامی به باسوادانی که به میرزایی آشنا بودند گاه گاهی لقب امیر میدادند مثل امیر خسرو دهلوی، امیرعلی شیر نوایی. با گذشت زمان لقب امیر بیشتر مختصر شد و جای «امیر» را «میر» گرفت که لقب مروج و میراثی شد که تمام خانواده و قوم و در مواردی هم نمایندگان منطقوی طریقت های صوفیه را میر می نامیدند، مثل میران غزنی.

در تاریخ افغانستان زمانی که شأن و عظمت سلطنت درانی از بین رفت و دیگر رهبری نبود که بر قلمرو گستردهٔ احمدشاه و زمان شاه سلطه داشته باشد، پسران پاینده خان برای تصاحب قدرت بین هم به جنگ پرداختند. چون سردار پاینده خان صرف لقب سرداری داشت، نه پادشاهی، پسرانش میتوانستند خود را صرف امیر بنامند، نه پادشاه تا به قدرت سیاسی خود مشروعیت ببخشند. همان بود که دوست محمدخان افغانستان را از تجزیه نجات داد و خود را نه پادشاه و نه امیر خواند، بلکه خود را امیر کبیر اعلان کرد.

انگلیسها لقب «امارت» دوست محمدخان را به خوشی استقبال کردند برای اینکه ساحهٔ صلاحیت امیر کوچکتر از ساحهٔ صلاحیت پادشاه میباشد. انگلیسها به این صورت برای ادعای مالکیت مناطق مختلف سلطنت درانی فرصت بیشتر می داشتند. انگلیسها از این هم یک قدم پیشتر رفتند و دوست محمدخان را به صفت امیر افغانستان نه، بلکه «امیر کابل» خواندند تا در تجاوز به قلمرو افغانستان دست آزادتری داشته باشند.

ولی زمانی که دست نشانده خود شجاع را به قدرت رسانیدند سیاست شان ۱۸۰ تغییر کرد. نتنها او را لقب دوران سلطنت درانی دادند، بلکه قلمرو او را از کابل به تمام افغانستان و از افغانستان به سراسر خراسان گسترش دادند و شاه شجاع را پادشاه خراسان نامیدند تا با استفاده از القاب شاه پوشالی خود به مناطق بیشتر از آسیای میانه تسلط پیدا کرده بتوانند.

آنچه نهایت درخور توجه است اینکه عدهٔ از هموطنان «افغانستانی» ما با تحلیل ناقص و استناد نادرست از همین وقایع تاریخ و ندانستن انگیزه اصلئ انگلیسها نتیجه گیری غلط میکنند. این بیسوادان تاریخ سیاسی از یکطرف افغانستان را کشور ساخته دست انگلیس میدانند، از طرف دیگر خود به همان اصطلاح سیاسی اتکا میکنند که انگلیسها برای گسترش قدرت استعماری خود در منطقه زیر نام یک پادشاه دست نشانده خود پیاده میکردند و خراسان جغرافیایی را صبغهٔ سیاسی دادند. حال آنکه تاریخ صرف به یک حکومت خراسان شهادت میدهد،خراسانی بود که احمدشاه بابا در محدوده غربی مشهد برای تسکین و تسلای شاه رخ ایجاد کرد.

بعد از امیرکبیر تمام زمامداران محمدزیی لقب امیر را نگاه داشتند. زمانی که امیر امان الله خان عزم سفر اروپا کردند و برایش توضیح دادند که طبق تعاملات دپلوماسی مقام «امیر» پائینتر از مقام «پادشاه» است و در تشریفات تفاوت میان این رعایت می شود. در سال ۱۹۲۶ قبل از سفر اروپا تصمیم گرفته شد تا برای اعادهٔ عظمت تاریخئ افغانستان لقب امیر به (پاد) شاه برگردانده شود و امیر امان الله خان شاه امان الله گردید. در سفر اروپایی اش از شاه امان الله به سطح پادشاهان اروپا استقبال مجلل و شاندار و شاهانه صورت گرفت.

بعد از خروج قوای شوروی که افغانستان در معرض تجزیه و متلاشی شدن قرار گرفت، تاریخ باز تکرار شد. این بار اصطلاح امارات در مقابله با جمهوریت قرار گرفت. به همان مهارتی که انگلیسها به خوشحالی محدودیت جغرافیایی افغانستان را در اصطلاح امارت امیر دوست محمدخان تعریف کرده بودند، یک و نیم صد سال بعد میراث خواران پاکستانئ استعمار انگلیس اصطلاح امارت افغانستان را دوباره زنده ساختند و با افزودن کلمه اسلامی بر آن جلو حساسیت های احتمالی را گرفتند تا به این طور در نهایت توانسته باشند افغانستان را به نام امارت در مقابل جمهوریت پاکستان کوچک و ذلیل ساخته باشند.

از نگاه حقیقت سیاسئ امروزی اصطلاح امارت به دولت های کوچکی مانند شیخ نشینهای خلیج اطلاق میشود که دو بلیست مساحت ندارند و با ریختن خاک در خیلج قلرو خود را گسترش میدهند. ولی کشورهای که از نظر تاریخ، جغرافیه، مساحت، یا قدرت همردیف افغانستان بوده میتوانند یا مانند مصر، ایران و عراق جمهوریت اند، یا نظامهای شاهی اند که به نام یک خانواده مسمی شده اند مانند عربستان سعودی و اردونیهٔ هاشمی.

حال مربوط به مردم افغانستان است که آیا میخواهند همردیف بحرین امارت باشند یا اینکه مثل ایران و پاکستان جمهوریت باشند. اینکه چنین دولتی باید اسلامی نامیده شود، ایجاب شرح بیشتر میکند که تا نوشتن  مطلبئ در این باره به رساله زبان انگلیسی بنده مراجعه فرمایند:

https://www.cambridge.org/engage/coe/article-details/5ed4885a91e0460019d88adc

3 comments

  1. سرمست

    سلامونه ښاغلي ستا نيزی
    ډيره ښه په زړه پوري له وخته سره برابره ليکنه مو کړي ، چيرته چه مو د اسلامي دوري آمير واضح کړی او همداشان مو بله ډيره باريک او حساس نوم د آمر په سياسي بين المللي راشه درشو کي څومره ارزښت تشريح کړي دی.
    رښتيا چه زما خپله د آمر ځای او مقام په بينالدولي اړيکو کي چه په سترګو ورته کتل کيږي روښانه نه ډيره خوښنه اوس مو را ياد کړه.
    په د هيله چه خپلي ليکني مو همدا شانته دوامداره وساتي
    الله مو روغ رمټ لره.

  2. شاهین افغان

    د مجاهدینو له راتګ سره د امیرحزب اسلامي ، امیر تورن اسمعیل خان ، آمر احمدشاه مسعود نومونه هم را پیدا شول چې د شیطان د لمسي له خوا خپلو روزل شویو بړېڅو ته دا ذلیل القاب ورکړل شوي وو.
    له ښاغلي استاد نه مننه چې د امارت اصطلاح یې په تاریخي ډول څېړلې ده ، هیله ده د افغانستان خلک د امارت ، حمارت ، حماقت اصطلاحاتو پرځای د ګران افغانستان لپاره د جمهوریت او عمارت یا جوړولو په فکر اوسي . هغوی چې خدای ذلیل پیداکړيدی ، هغوی ته نور هم ذلت او حقارت غواړو.

  3. غلام حضرت

    د ښاغلی استاد ستانیزی صیب د معلوماتی لیکنی څخه په ډیری مننی سره:
    د افغانستان د تاریخ د وروستۍ یوې پېړی لمنه او جیبونه د عجائبو او غرائبو یوه مجموعه ده.
    پدی لمنه او پدی جیب او په دی ډګر او په دی سیاسی حساس لابراتوار کی هر څه تجربه سوی دی خو هیڅ څه پکی علمی او عملی ثبات او تثبیت ته نه دی رسیدلی.
    په هره توګه،
    د پښتو د ژبی مساحت د ویونکو د ډیرښت او پراختیا سره سره یو محدود مساحت دی
    مثلاً
    امیر
    آمر
    میر
    میرا
    که څه هم پورته لغاتونه پښتو نه دی خو پښتون ته آشنا او د ګټی اخیستنی وړ دی منتهی د مفهوم د مؤقعیت تشخیص ئی اکثراً لږ سخت او ګران کار دی.
    یا مثلاً
    آرزو
    اُمید
    پورته دواړه لغاتونه پښتو نه دی خو پښتون دا دواړه پیژنی او آشنائی او حتی انډیوالی ئی ور سره کړی ده او کوی ئی
    خو
    ځینو مَیَنانو د خپل قانونی حق په رُڼا کی پورته دواړی کلمی حذف او پر ځای ئی یو بل وچ الترناتیو د ( هیله)
    پنوم ابداع کړ، ( هیله) به حتماً ځانته خپل رنګ او خوند او خپلواکی ولری خو هیڅکله به د ( آرزو) او ( اُمید) د سلطنت دروندوالی ونلری ضمناً آرزو او امید هم بیل بیل مفاهیم لری چی یو د بل ځای نه سی نیولای.
    مثلاً
    ” زه ( آرزو) لرم چی د ټول افغانستان او پاکستان د نصوارو او پاڼ د ټیکه داری صلاحیت تر لاسه کړم ”
    خو
    دا فقط یوه آرزو ده او عملاً ئی د تحقق احتمال صفر دی
    یا مثلاً زما یو نژدی دوست د سرطان په ناروغی اخته او د ژوند وروستی هفتی یا ورځی تیروی خو زه او نور دوستان ئی د روغتیا آرزو لرو خو امید نلرو.
    امّا
    ” زه ( اُمید) لرم چی څلور کلن زوی می یو وخت ځوان او زه نیکه سم او حتی د لمسی واده هم ووینم ” ددی ( امید) د تحقق د احتمال انتظار به یو غیر عاقلانه او غیر واقعبینانه انتظار نه وی چی د یوه څخه تر سل فیصده پوری ئی د تحقق احتمال شته دی بناً آرزو یو آرمانی مقوله ده او امید یوه پېښیدونکی مقوله ده البته ددی امکان هم شته دی چی ځینی آرزوګانی تحقق ومومی او ځینی امیدونه تحقق و نه مومی.
    خبره را نه غړَکه او اوږده نه سی؛
    امیر او میر او آمر او میرا په مختلفو ټولنو او مختلفو تاریخی پړاوونو او حالتونو کی مختلف مفاهیم درلودلی دی او لری ئی.
    په اسلامی ابتدائی ټولنو کی فقط دوه کسان د امیر د لقب او صفت خاوندان وه
    عمر بن خطاب
    او علی بن ابی طالب
    البته په شریعی او وولسی او انتخابی لحاظ یوازنی کس چی د امیرتوب لقب ئې رښتینی او مشروع ؤ هغه علی بن ابی طالب ؤ ځکه د عثمان بن عفان تر وژل کیدو وروسته مستقیماً د خلګو لخوا انتخاب سو حال دا چی عمر بن خطاب د ابوبکر د وصیت په اساس امیر وټاکل سو او ابوبکر د شپږ کسیزی شورا لخوا ټاکل سوی ؤ.
    امّا زموږ د هیواد په کچه ( د افغانستان د نوم د رسمیت تر تثبیت) مخکی لومړنئ کس چی ځان ئې ( میر ) یا مشر وګاڼه ( میر هغه مشر ته وائی چی کوم خاص امتیازی تفوق ته قائل نه وی ) هغه میرویس خان نیکه ؤ.
    د میرویس نوم تر میرویس خان مخکی اصلاً شتون نه درلود، نوم ئې اُویس ؤ ( اُویس د یمن د قرَن د سیمی اوسبدونکی ؤ چی د پیغمبر علیه السلام د لیدو په مینه د یمن څخه مدینې ته را رهی سو خو د رسبدو مخکی پیغمبر علیه السلام رحلت کړی ؤ او اُویس قرنی ډیر غمجن سو ) اُویس یا ویس محترم شخص ؤ، ځینو مسلمانانو دده په درناوی پر خپلو نرینه اولادونو د اُویس ( چی وروسته په ویس بدل سو ) نوم ایښی ؤ چی میرویس خان هم له هغی جملی څخه ؤ
    څرنګه چی نوم ئی ویس او ځانته ټاکلی لقب ئې میر ؤ نو میر – ویس یا میرویس تری جوړ سو چی تر کارنامی وروسته ئی د نیکه لقب هم وګاټه البته زموږ خلګ دده په درناوی خپلو نرینه اولادونو ته همهغه د میرویس نوم ټاکی.
    همدارنګه د احمد شاه نوم هم تر احمد شاه بابا مخکی مروج نه ؤ، څرنګه چی نوم ئې احمد او ځان ئی شاه وګاڼه چی وروسته دده په ویاړ خلګ پر نرینه اولادونو د احمدشاه نوم ایږدی.
    امّا
    امارت
    یوه نوې خبره به د قلم تر څوکی را وباسم چی تر اوسه چا نه اوریدلی او نه لوستلی ده:
    البته د صِدق او رشتیا والی ضمانت ئی په هیڅ توګه نه کوم، ممکن یو حدس او ګومان وی او ممکن حقیقت ولری چی د انګریز حرامیتوب ته په کتو سره، یقین ته به نژدی وی:
    اصلاً د امیر المؤمنین او ملا عمر د نوم انتخاب د بی بی بی سی د سلطنتی راډیو په ستراتژیک میز کی مطرح او پلی سو.
    د مذهبی جنګ او مذهبی تنفر د تخم د شیندلو پخاطر او د شیعه مذهب د لارویانو د احساساتو د زخمی کولو یا کابو کولو یا د شیعه د پروژی د مخنیوی او ټکولو پخاطر د ” عمر ” نوم او د ” امیرالمؤمنین ” د لقب پروژه په بی بی سی کی را منځته سوه ځکه اهل تشیع د عمر د نوم سره کلک حساسیت لری که نې نه د ملاعمر پنوم کوم حقیقی شخص شتون او نه خارجی وجود درلود او نه ئې کارونه امیرالمؤمنین ته ورته وه او که ئی فرضاً خارجی وجود هم درلودلی وی نو فقط د نوم پخاطر د کوم سماوار یا مدرسی له کُنجه را وستل سوی ؤ ( البته علم او پوهه ئی د مدرسی د چپراسی په سطحه هم نه وه) او فقط یوه افزاری ګټه ترې واخیستل سوه.
    ډیر د تعجب او خندا ځای دی چی په سپینه ماڼی کی مثلاً د واټرګیټ سناریو اجراء کیږی خو د امیرالمؤمنین ملا محمد عمر مجاهد د پټ یا ښکاره تصویر یا فِلم یا صحبت د اِفشاء څخه د شلمی پیړی ژورنالیټیکه تکنولوژی عاجزه وی.
    په هر حال،
    دا خوشی شیطانی لوبی وی چی د پښتون په احساس او عقیده تر سره سوی او تر سره کیږی.
    وروستی خبره:
    د معاد او جنت او دوږخ د وجوب او شتون سند واضح دی
    د استعمارګرانو خونړی لوبی د بشریت سره
    او د مظلوم افغان او مظلوم انسان مظلومیت او استحمار.
    ښه دی چی مرګ سته ( حد اقل په فردی توګه) البته د اجتماع او هیوادونو د دوام او بقا او شتون ضمانت هم هیڅ څوک نه سی کولای.
    توکل پر رب. وګورو چی څه پیښیږی.

Leave a Reply