Categories

اعلان

Loading…

کومې کلمې يوځاى او کومې بېلې وليکو؟/ اجمل ښکلی

املا عموما په سترګو زده کېږي او په سترګو زده شوې املا تېروتنې ناارادي له يوه نه بل ته او له بل نه بل ته لېږدوي؛ نو پکار ده، چې ليکوال يا شاعر د څه نا څه املايي بصيرت خاوند وي. وړه املايي تېروتنه زموږ په ټولنه کې د لويو ليکوالو او شاعرانو د ادبي کمال جوړې کړې ماڼيو کې درزونه راوستلاى شي. لوستونکى بيا دې ته نه ګوري، چې دا به ناپوهي نه، تېروتنه به وي. لوستونکى ستا پر وړتيا شک کولاى شي. دا خبره موږ ته دا فکر راکوي، چې د کتابونو او نصابونو ليکوال دې له خپلې املا سره احتياط وکړي او يواځې سترګې نه، فکر دې هم په خپله املا کې دخيل کړي.
د کلمو په يوځاى او بېلو ليکلو کې دوه معياره لاس لري:

1. مانيز توپير:

• پکې: که (په…کې) د سربل او وستربل په بڼه راشي او ترمنځ يې نوم راغلى وي؛ نو ښکاره ده، چې بېل ليکل کېږي. لکه: په کوټه کې، په توره شپه کې، په افغانستان کې؛ خو که يواځې راشي؛ نو بيا د سربل او وستربل نه، د ظرفي نومځري(ضمير) کار ترسروي او پکار ده چې د (مخکې) غوندې يوځاى وليکل شي. مثلا:

په کابل کې مشاعره وه. بريال هم پکې و/چاى پکې و که نه؟/ دوى هم پکې دي
په لومړۍ بېلګه کې (پکې) د (مشاعرې) او دويمه کې د (چاينک) ضمير دى.

• پکار/ په کار: (په) که له (کار) سره د سربل په توګه راشي، بېل راځي، مثلا: په کار کې مې مداخله کوه، په کار سړى له بېوزلۍ بچېږي؛ خو که د ټينګاري قيد په توګه راشي؛ نو څرنګه چې د يوې کلمې کار ترسروي، يوځاى ورسره ليکل کېږي. لکه:

پکار ده، چې خپلو ماشومانو ته غوسه ونه کړو/ نوي ولسمشر ته پکار ده، چې له درغلۍ سره سخت چلند وکړي.
• لپاره: سمه ده، چې دا د (له…ه) له سربله جوړه ده؛ خو څرنګه چې د يوې کلمې په توګه راغلې او سربلي ترکيب يې جوړ کړى؛ نو يوځاى يې ليکل پکار دي، چې (له) پکې نور سربل نه دى پاتې او د مختاړي دنده لري.
د خپل هېواد لپاره يو بوټى وکره/د خداى لپاره سره کېنئ/د کور لپاره مې سود سودا کوله

• په خپله/ پخپله: (په) له (خپل) نه هله بېل راځي، چې سربل وي:

ځان په خپل کور کې مېلمه راته ښکارېږي/ځان مې په خپله حوصله له بلاوو وژغوره/په خپله خوښه يې دا کار کړى/ په خپله خوله يې راته وويل، چې درځم/ په خپل لاس يې شولې وکرلې

خو کله چې(په) سربل يا مستقل توک نه وي او له (خپله) سره ګډ قيد جوړ کړي؛ نو بيا ورسره يوځاى راځي او اشتقاقي کلمه يا قيد ورسره جوړوي، چې بېلول يې سم کار نه دى. همدارنګه د (خپل) هم اصلي مونث حالت(پخپله) راځي، چې (د جنس، عدد او حالت له پلوه) بېخي نه اوړي:

ولسمشر پخپله واک وسپاره/ ما پخپله پر ځان کړي، يار ګرم نه دى/ کميس يې پخپله وګانډه/پخپله راغلى
د (په خپل) او (پخپله) اسان توپير د انګليسي انډولونو له مخې هم کولاى شو. د لومړي انډول په انګليسي کې (own) او د دويم (+self/selves) دى.

ځان ته/ ځانته: که (ته) وستربل و؛ نو بېل دى. لکه: زه ځان ته وايم/ ځان ته مې جامې جوړې کړې/ هر څوک ځان ته رمبى وهي/ ته ځان ته کمپاين کوې

خو هله ورپسې د روستاړي غوندې نښلي، چې په ګډه قيد جوړ کړي او د (يواځې، تنها، ګوښي) مانا ولري، لکه:
احمد په کور کې ځانته دى/ ولسمشر د درغلۍ ضد مبارزه کې ځانته دى/ زه ځانته(يواځې) راغلم/هيڅوک يو هېواد ځانته نه شي ابادولاى/ما دا کنده ځانته ډکه کړه.

ما دا کوټه ځان ته(د ځان لپاره) جوړه کړه.
ما دا کوټه ځانته(په يواځې ځان) جوړه کړه.

• بې: دا که د سربل په توګه راشي بېل ليکل يې غوره دي. لکه: بې زحمته راحت نشته/ بې الله مې بل اسره نشته/ بې مطالعې راباندې ورځ کال شي/بې کاره ژوند سخت وي؛ خو که د مختاړي په توګه راغى او له بل نوم سره يې صفت جوړ کړ؛ نو بيا اشتقاقي صفت دى او پکار ده، چې يوځاى يې وليکو: بېکاره، بېوزله، بېوسه، بېسره، بېډبه، بېواکه، بېګناه، بېلارې، بېسارى، بېشکه.

خو په راپورو شويو عربي کلمو کې يې بېل ليکل غوره دي: بې عقله، بې علمه، بې انصافه.

• کم: چې مختاړى شي، بيا په خپل وروستني جز پسې نښلي: کمعقله، کميابه، کمبخته، کمسارى.
• هم: دا هم چې له نومونو سره صفتونه جوړ کړي؛ نو له نومونو سره يوځاى راځي: همفکره، همخياله، همکار، همجنس، همماله، همزولى، همرنګه، همغږى، هملارى

• پورېوتل او پرېوتل: په ځينو رسنىو کې (پورېوتل) (پورې وتل) او (پرېوتل) ( پرې وتل) ليکل کېږي. دا دواړه له (وتل) فعل نه جوړ دي؛ خو مانا يې ورسره توپير لري. (پورېوتل) که (پورې وتل) وليکو؛ نو بيا لومړى جز هم فشار لري او د فعل جز نه، بلکې قيد وي؛ خو په (پورېوتل) کې مرکب فعل دى او لومړۍ برخه هم د فعل نابېلندويه برخه ده.

• زدکړه/زده کړه: لومړى هغه نوم دى، چې د (تعلم/ازمودن) مانا لري؛ خو دويم بيا د امر فعل دى، چې د (بياموز) مانا رسوي؛ نو لومړى يوځاى راځي، ځکه په پښتو کې د کلمو په منځ کې د زور(a) واول ګرافيم (بڼه) نه لري:
يوه ملت ته د هر مسلک زدکړه پکار ده/دولت د پښتو د زدکړې لپاره پروګرامونه جوړ کړي وو.
محصلان که انګليسي زده نه کړي، مخکې نه شي تلاى/ تا ويل، چې ترکاڼي زده کوم.

2. فشار:

• اضافي ترکيبونه: چې (د) يې حذف شوى وي او د لومړي جز فشار وروستي توک ته اوښتى وي او دواړو په ګډه پوخ(نابېلدونى) ترکيب جوړ کړى وي، ګډ ليکل کېږي:

ليکنښې، خپلسرى، خپلواک، خپلمنځي، ميدانښار، کتابښار: خو (د افغانستان بانک)، (افغانستانبانک) نه ليکل کېږي، ځکه هغه په ملي ټرمينالوژۍ کې داخل دى او د ګرامر لاس نه وررسېږي.

• نسبتي صفتونه: چې يو کس يا يو څيز يوه قوم يا قبيلې يا کسب يا بل څه ته منسوبوي، ګډ ليکل کېږي: رحيمزى، شمسزى، پښتونزوى، سلېمانخېل؛ خو (کامه وال، برخه وال، وسله وال، نشه يي) له يو بله بېل دي، ځکه د لومړي جز پر وروستۍ څپه فشار دى او که ګډ وليکل شي او د لومړي جز وروستى واول (a) حذف شي؛ نو فشار د کلمې سر ته ځي او د کلمې مانا بدلېږي.

924 total views, 1 views today

onesignal_meta_box_present:
1
onesignal_send_notification:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

۸

د خپلواکۍ 100 کالیزه Independence

 دارالامان ماڼۍ د ولسمشر په لاس او د شهزادګۍ هندیه…

تاند، چهارشنبه، د اسد ۳۰مه: ولسمشر د خپلواکۍ د سلمې کلیزې په ویاړ رغول شوې د دارالامان ماڼۍ په شاندارو…

 دارالامان ماڼۍ د ولسمشر په لاس او د شهزادګۍ هندیه په وینا پرانیستل شوه

21 Aug 2019 خبرونه خپلواکي م. عاصم خوږیاڼی No comments

نور

د خپلواکۍ سلمه کلیزه دې بختوره وي| احسان ارینزی

د نړۍ په ټولو هېوادونو کې داسې عنعنوي، فرهنګي، دیني او ملي ورځې شته چې خلک او حکومتونه یې په…

د خپلواکۍ سلمه کلیزه دې بختوره وي| احسان ارینزی

21 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

د خپلواکۍ د سلمې کلیزې په ویاړ نن شپه د…

تاند، چهار شنبه، د اسد ۳۰ مه: د کورنیو چارو وزارت اعلان کړه چې نن د اسد په ۳۰مه به…

د خپلواکۍ د سلمې کلیزې په ویاړ نن شپه د کابل پر ۳ غونډیو اورلوبه کېږي

21 Aug 2019 خبرونه خپلواکي م. عاصم خوږیاڼی No comments

نور

فرخنده باد صدمین سالگرد استرداد استقلال افغانستان

استاد عارف نظر صدسال پیش از امروز مردم آزاده افغانستان، ثمره جانبازی ها، قهرمانی ها و مبارزات استقلال طلبانه فرزندان خویش…

فرخنده باد صدمین سالگرد استرداد استقلال افغانستان

20 Aug 2019 خپلواکي مقالات دری تاند No comments

نور

د غازي امان الله خان سل ارمانونه

1.        افغانستان منظم مالیاتي سیستم ولري 2.      افغانستان قوی مالي نطام ولري 3.      افغانستان خپلې پیسې ولري 4.      افغانستان خپل تولیدات ولري 5.      افغانستان خپله بريښنا ولري 6.      افغانستان توکي ټولې…

د غازي امان الله خان سل ارمانونه

19 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

 بیست و هشت اسد؛ روز استقلال کشور! | توفیق عظیمی

بیست و هشتم اسد، حماسه یک روز، افتخار جاویدان، روز استرداد استقلال کشور است، که از آن ۱۰۰ سال میگذرد. در بیست و…

 بیست و هشت اسد؛ روز استقلال کشور! | توفیق عظیمی

19 Aug 2019 خپلواکي مقالات دری مقالې تاند No comments

نور

د خپلواکۍ فکر | معروف افغان

ازادي او خپلواکي، دوه جلا مفاهیم افاده کوي او لازمه ده چې جلا جلا چلندونه ورسره وشي. د ازادۍ په…

د خپلواکۍ فکر | معروف افغان

18 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

بلخي نجلۍ او ځوان د خپلواکۍ په ورځ په اماني…

تاند، دوشنبه د اسد ۲۸مه: په بلخ کې یوې ناوې او زوم د خپلواکۍ د سلمې کلیزې له ورځې سره…

بلخي نجلۍ او ځوان د خپلواکۍ په ورځ په اماني کالیو کې واده وکړ

19 Aug 2019 خبرونه خپلواکي م. عاصم خوږیاڼی Comments (1)

نور

طالبانو بغلان کې د خپلواکۍ سلمه کلیزه نمانځلې ده

تاند، دوشنبه، د اسد ۲۸مه: طالب ویاند ذبیح الله مجاهد وایي، جنګیالیو یې نن تر خپلې ولکې لاندې ځینو سیمو…

طالبانو بغلان کې د خپلواکۍ سلمه کلیزه نمانځلې ده

19 Aug 2019 خبرونه خپلواکي م. عاصم خوږیاڼی Comments (1)

نور

د خپلواکۍ لمانځل څه ګټه لري؟

لیکنه: نورالله غازي هیوادونه د خپلواکۍ په لمانځلو سره خپلو خلکو ته بیا بیا وریادول غواړي چې دا هیواد داسې په…

د خپلواکۍ لمانځل څه ګټه لري؟

19 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

غازي امان الله خان ته | ګل آغا احمدي وردګ

رښتیا هم چې تا سل کاله مخکې په نره توره د افغانستان آزادي له اشغالګرو انګرېزانو څخه بېرته واخیسته او…

غازي امان الله خان ته | ګل آغا احمدي وردګ

19 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

د افغانستان د خپلواکۍ ستونزمن مزل

لیکنه: محمد نور الهام افغانان د ۲۰۱۹ کال د آګسټ په ۱۹مه چې د ۱۳۹۸ ل ل د زمري له ۲۸مې…

د افغانستان د خپلواکۍ ستونزمن مزل

19 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور
  • 1
  • 2