Categories

اعلان

Loading…

لمریز سیستم | زکریا رحیمي

Solar System

د کشش له مخې محدود سیاره اي د لمر سیستم ده او له دې سره په مدارونو کې هغه تنې دي چې په مستقیمه یا غیرې مستقیمه توګه له لمر څخه چار چاپیره په مدار کې ګرځي. له لمر څخه په مدار کې په مستقیمه توګه ۸ لویې سیارې تاویږي خو په غیرې مستقیمه توګه وړې پنځه سیارې او د دې تر څنګ نورې اسماني تنې دي چې له لمر څخه په مدار کې تاویږي. همداسې سپوږمۍ په ټولو سپوږمیو کې دوه له وړو سیارو غټې دي.
 
لمریز سیستم ۴.۶ بیلیونه کاله وړاندې د ستورو ترمنځ له مالیکولي ورېځو رامنځته شوی. په دې سیستم کې تر ټولو لویه تنه لمر ده او تر ټولو دویمه لویه تنه مشتري سیاره ده. څلورو سیارو (عطارد، زهرا، ځمکې او مریخ ) ته (terrestrial planets) نوم هم اخلي ځکه چې په بنسټیزه توکه له ډبرو او وسپنې جوړې شوي. له دې څلور بهر سیارې غټې سیارې دي. دوه سیارې مشتري او زحل د ګاز لویې تنې دي او په بنسټیزه توګه له هایډروجن او هېلیم جوړې شوي. دوه نورې تر ټولو بهر سیارې اورانوس او نپټون سیاره له کنګل لویې جوړې تنې دي. په دې کنګل کې اوبه، امونیا او میتان شامل دي.
 
په لمریز سیستم کې وړې تنې هم موجودې دي. د (asteroid belt) کمربند چې د مشتري او مریخ مدارونو ترمنځ ده په دې سیمه کې ډېرې داسې اسماني تنې موجودې دي چې له ډبرو او وسپنې جوړې شوي. د نپټون سیارې له مدار ورهخوا (Kuiper belt and scattered disc) کمربند او ډېسک دی په دې سیمو کې چې کومې اسماني تنې دي ډیری یې له کنګل جوړې شوي او د (trans-Neptunian objects) په نامه یادیږي.تر دې ورهخوا تنې د (sednoids) په نامه یادیږي په دې تنو کې سلګونه زره داسې تنې موجودې دي چې خپلې د جاذبې قوې ګرد شکل ورکړی دې ډول تنو ته په انګرېزۍ کې (dwarf planets) نوم هم اخلي. له دې پرته په سیمه کې نورې وړې تنې هم شته کومو ته چې (asteroid Ceres and the trans-Neptunian objects Pluto and Eris) نومونه اخلي او د فضا په دې سیمه کې ازاد تګ کوي.
 
سیارې او ځینې نورې تنې خپل طبیعي سټلایټونه لري کومو ته چې سپوږمۍ نوم اخیستل کیږي او له همدې اسماني تنو په مدار کې تاویږي. له لمر څخه د لرې سیارو له ټولو سپوږمیو د دوړو او نورو تنو کړۍ تاو دي.
 
د لمریز سیستم بنسټیزه برخه لمر ده. لمر د ټول لمریز سیستم ۹۹.۸۶% حجم جوړوي او له لمر وروسته بیا څلور لویې سیارې د لمریز سیستم ۹۹% حجم جوړوي. یوازې مشتري او زحل د لمریز سیستم ۹۰ % حجم تشکیلوي. له یادو تنو پرته د لمریز سیستم نورې تنې څلور لمر ته نږدې وړې سیارې همداسې (dwarf planets) سیارې، سپوږمۍ، اسټېرویډ او کومېټ اسماني تنې دي او ټولې په ګډه د لمریز سیستم په ټول حجم کې ۰.۰۰۲% حجم جوړوي. ټولې سیارې او نورې اسماني تنې په خپل مدار کې په یو لوري له لمر څخه تاویږي که د ځمکې له شمالي قطب څخه ورته وکتل شي نو د ساعت له ثانیه ګر سره په یو لوري له لمر څخه تاویږي خو استثنا هم پکې شته لکه د (Halley’s Comet) په نامه اسماني تنه.
 
زیاتې سیارې خپل دوېم سیستم لري او په دې سیستم کې طبیعي سټلایټ یا سپوږمۍ په خپل مدارې کې له دې سیارو تاویږي. په دې سپوږمیو کې دوه سپوږمۍ تیتان او ګانیمید (Ganymede) له عطارد سیارې څخه لویې دي. زیاتې سپوږمۍ له خپل محور څخه نه تاویږي بلکې په یوه مخ له خپلې سیارې په مدار کې تاویږي. کومې تنې چې لمر ته نږدې دي د لمر د جاذبې له امله تېز تګ کوي او په چټکۍ په خپل مدار کې له لمر تاویږي خو کومې چې لرې دي له لمر څخه تاوېدنه یې ډېر وخت نیسي. کومې تنې چې لمر ته نږدې دي زیاتره یې له ډبرو، وسپنې، سیلیکېټ او نیکل جوړې شوي.
 
له لمر څخه د ځمکې واټن د ستور پوهنې یو واحد (1 astronomical unit AU) ده د ستور پوهنې یو واحد ۱۵۰۰۰۰۰۰۰ کیلو متره یا ۹۳۰۰۰۰۰۰ مایله کیږي. مشتري له لمر څخه ۵.۲ د ستورپوهنې واحده لرې ده تقریبا ۷۸۰۰۰۰۰۰۰ کیلومتره کیږي.
Solar sys8
The Solar System. Image by Harman Smith and Laura Generosa (nee Berwin), graphic artists and contractors to NASA’s Jet Propulsion Laboratory.

390 total views, no views today

onesignal_meta_box_present:
1
onesignal_send_notification:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


۸

د خپلواکۍ 100 کالیزه Independence

استقلال | استاد عبدالله ويديال

دا لیکنه مې د هېواد د استقلال د (۱۰۰) مې کلیزې، یوې نمانځغونډې ته د وینا یوه برخه وه. د…

استقلال | استاد عبدالله ويديال

20 Oct 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

د ژبې، رسنیو او سیاست خپلواکي | عمر بورا زماني

خپلواکي یو لوی نعمت دی چې انسان د خپلی خوښی او فیصلو اختیار په خپله ولري. د خپلواکۍ برعکس غلامي…

د ژبې، رسنیو او سیاست خپلواکي | عمر بورا زماني

02 Sep 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

پر (اماني فکر) څو کرښې| خالد افغان

(اماني فکر) د ښاغلي بخت مرجان بختيار صيب کتاب دی چې په لنډو ورځو کې خپور شوی دی. کتاب د…

پر (اماني فکر) څو کرښې| خالد افغان

24 Aug 2019 uncategorized خپلواکي تاند No comments

نور

د خپلواکۍ سليزه؛ لنډه کتنه

د سیمه ییزو او ستراتیژیکو مطالعاتو مرکز هغه جګړه چې امير حبيب الله خان ونه کړه، محافظه کاري يې وکړه…

د خپلواکۍ سليزه؛ لنډه کتنه

29 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور
  • 1
  • 2