Categories

اعلان

Loading…

روشنگري یا فکري بلوغ/ خالد تکل

مخکې تر دې چې د روشنګرۍ یا روښان فکرۍ په هکله بحث پیل کړم، غوره ده چې له دغه ترکیبي نوم څخه په جوړو شویو او په ټولنه کې عامو کلیمو ته هم اشاره وکړو. هغه ډېر روشنفکره ځوان دی. ملالۍ جویا یوه ازاد خیاله وکیل وه. اروپا یوه ازاده ټولنه ده. پلانکی ډېر دیموکرات فکر لري.

دا هغه جملې دي چې تاسې به هرومرو اورېدلې یا لوستلې وي، خو ایا فکر مو کړی چې روشنفکر څه معنا؟ ازاد خیاله یعنې څنګه؟ دودپالی یعنې څه ډول او دیموکرات یعنې څوک؟

روشنفکره هغه څوک دی چې د ټولنې بدلونونو ته له نوي دیده او زاويې ګوري، په ټولنه کې تحولات وزغمي او سازش ورسره وکړي. روشنفکر هغه چا ته ویلی شو چې د دودپالنې او سنت پالنې پرځای په عقل باورۍ او د عقل حکم ته ارزښت  ورکړي.
روشنفکر هغه څوک دی چې له مسایلو سره سطحي چلند نه کوي. یا روشنفکر هغه څوک دی د معاصرې نړۍ له غوښتنو سره معقول چلند کوي. روشنفکري ښايي د هر چا له لیدلوري خپل تعریف ولري او هر څوک ورته خپل تعریف ولري، خو د روشنفکرۍ اساس او بنسټ فکري، عقیدتي او ښاروندي ازادي ده.

روشنګري څه ته وايي؟ لومړی ځل چېرته او ولې پیل شوه او ټولنې ته يې محصول څه وو؟

روشنګري یو فکري او فلسفي غورځنګ، حرکت یا جنبیش دی چې په ۱۶۵۰ میلادي کال پیل او تر ۱۷۸۹ کاله پورې يې په ټولنه کې اغېزناک رول ولوباوه. دغه غورځنګ په انګلستان کې پیل او په فرانسه کې يې د اوج مرحلې طی کړي دي.  دیني دیدرو، ولټر، ژان ژاک روسو، امانویل کانت، شارل دومینتسکو او فرانسوا دیساد د دغه غورځنګ سرلاري وو.

دا غورځنګ ولې پیل شو؟ د پیل لاملونه يې څه وو؟ او څنګه يې رشد وکړ؟ د اوولسمې پېړۍ له لومړۍ نیمايي مخکې په اورپا کې د انسان د ټولنیز ژوند واک، اختیار او د ژوند ټولې سمبالونکې چارې د پاپانو، سلطنتي پاچاهانو او کاتولیکي کلیسه یا کلیساګانو په اختیار کې وې.

انسان هېڅ فردي ازادي نه لرله او نه يې کولای شوای چې د خپل عقل پر بنسټ پرېکړې وکړي. د دغه وخت یوه مشهوره بېلګه د نامتو فزیک پوه ګالیله اعدام و چې ده د ځمکې په کره يي والي عقیده درلوده، ځمکه يې ثابته نه ګڼله او ویل يې د لمر پر مدار څرخي؛ خو کلیسا دا بغاوت وګاڼه او بلاخره کلیسا نوموړی په اعدام محکوم کړ.

دلته یوه یادونه مهمه ده چې لوستونکي باید ورته ځیر شي، زموږ د بحث اصلي موضوع روشنګري ده، ښايي تاسې فکر وکړئ چې رنسانس یعنی کوم پړاو؟ رنسانس په ۱۳۰۰ میلادي کې په ایټالیا کې پیل شو او په روشنګرۍ پای شو، نو رنسانس چې په اروپا کې يې یو علمي انقلاب رامنځته کړ، هغه یو جلا بحث او څېړنې ته اړتیا لري، خو باید ووایو چې د رنسانس دورې د روشنګرۍ لپاره بسترسازي وکړه او که رنسانس نه وای، نو روشنګري، خو به بېخي نه وه.

د کلیساګانو او پاپانو پرضد تر روشنګرۍ له مخه په رنسانس دوره کې یوه فکري او فلسفي مبارزه پیل شوې وه چې په اروپا کې پراخ بدلون راوست. امانویل کانت د روشنګرۍ سرلاری ګڼل کېږي، ویل کېږي چې دی د نقد د فلسفي بنسټګر دی او په لومړي ځل يې عقل باورۍ یا د عقل حکم معتبر وګاڼه. د کانت په وینا د انسان عقل دی، چې موږ ته اخلاقي قوانین راښيي. د کانت له دیده د روشنګرۍ تعریف: روشنګري له فکري نابالغۍ وتل دي او د فکري بلوغ لپاره عقیدتي، فکري او ښاروندي ازادي مهم ارزښتونه دي.

 کانت د روشنګرۍ بنسټ په ازادۍ کې ګوري او په دې باور دی چې ټولنیزه ازادي د روشنګرۍ د ودې لپاره داسې ده لکه د تږې د ژوند بقا لپاره چې اوبه دي.  د روشنګرۍ د جنبش په پیل سره عقل باوري زیاته شوه، انسان له کلیسا او روحانیونو پرته وکولای شول چې د خپل عقل او منطق پر اساس پېښې توپير او د ژوند چارې سمبال کړي.

روشنګرانو د انسان د مدني ژوند لپاره مبارزه وکړه او د لوړ مدني ژوند لپاره يې د اصولو په ټاکلو ځینې ارزښتونه ایجاد کړل. دیموکراسي، بشري حقوق، د ازادۍ غوښتنې جنبشونه، ازاد بازار، اصلاح غوښتنه (ریفورم) او ټاکنې د دغه فکري جنبش د عمده لاسته راوړنې یا محصول ګڼلی شو.  یوه خبره چې زه يې دلته د ټینګار او تاکید په توګه یادونه اړینه بولم، هغه دا ده چې موږ باید له روشنګرۍ داسې برداشت وا نه اخلو چې ګوندې روشنګري د دین یا مذهب نفي کول دي یا هم د دین پر خلاف عمل دی. روشنګري اصلاً د قضاوت یا ارزونې وړتیا پیدا کول دي.
مخکې تر دې چې په ټولنه کې د روشنګرانو په ځانګړنو تم شم، زما نظر دا دی چې روشنګري باید تر ډېره په لوستي او نالوستي قشر یا په ځوان، زاړه او پاخه منګ خلکو په معیار ونه تلو، ځکه موږ چې تر ډېره یوه دودپاله ټولنه یو، داسې بېلګې به مو حتمن لیدلي وي چې ان ډېر لوستي خلک ډېر تنګ نظري او سنتي وي. د بېلګې په توګه یو لوستی کس خپله لور ښوونځي/پوهنتون ته نه لېږي، مګر یو نالوستی، خو ګرځېدلی یا له بلې ټولنې متاثره شوی کس به خپلې مېرمنې ته د دندې اجازه ورکوي. په دغه بېلګه کې ګورو چې سواد د روشنګرۍ لپاره معیار نه شو ګڼلی.

دا چې په ټولنه کې روشنګر، روښانفکر یا فکري بالغ څوک دی او کومې ځانګړنې لري، لږ تر لږه یو څو ځانګړنې يې دلته ذکر کوم:

 ۱ –   د عقل او احساساتو ترمنځ انډول ساتي: موخه دا نه ده چې احساسات او عواطفو ته په کمه سترګه ګوري، بلکې له هر یو يې په مناسب ځای کې کار اخلي. پوه او باثباته خلک دا ځانګړنه لري چې کوم ځای له احساساتو او چېرته د عقل خبره میره وګڼي.

۲ـ فکري بالغ انسان د وخت په مدیریت کولو کې تر نورو  ډېر استعداد لري. په پراخ فکری او د قوي فکر خاوند د کارونو لپاره بهانې نه لټوي، بلکې د لا پرمختګ او چټک پرمختګ په هڅه کې وي.

۳-   روشنګر انسان په ټولنه کې پېښېدونکي بدلونونه زغمي او سازش ورسره کوي، خو لنډ او تنبل انسان بیا راحت طلبی وي او هر څه په خوله کې غواړي.

۴-  ځینې انسانان په ژوند کې له ستونزو او ننګونو ډار لري او همدا ډار يې د ګوښيتوب او وروسته پاتې والي لامل شي، مګر په جسمي او فکري لحاظ بالغ انسانان وېره او ډار په اقدام وژني.

۵-  روشنفکران له تېروتنو درس اخلي. دغه ډول انسان خپلې نیمګړتیاوې او تېروتنې له خلکو نه پټوي، بلکې له ماتو ، تېروتنو  او نیمګړتیاو څخه د بریا لپاره درس اخلي.

۶-  روشنفکره خلک معمولاً منونکې وي، دوی د نورو پرمختګ ته خوشالېږي او هېڅ وخت له چا سره کینه نه ساتي.

۷- لومړیتوبونو ته په کتو پرېکړې کوي.

۸ـ روشنفکران نمایشي او لباسي ژوند نه کوي، بلکې دوی تل د رښتیني ژوند په هڅه او د مهارتونو په زده کولو پسې مزل کوي.

د دې لیکنې په پای کې غواړم په افغانستان کې د روښانفکرۍ د تاریخ په اړه خپل نظر څرګند کړم، زه پر دې بحث نه کوم چې روشنګري په افغانستان کې څه وخت پیل شوه یا يې څرکونه په کومو دورو کې لیدل شوي دي. په افغانستان کې د روشنګرۍ تاریخ ته کتنه یو ژور تحقیق غواړي؛ ترڅو دا ثابته شي چې د نظر اختلاف څنګه په یوه دوره ورټول شي، ځینې د امیر شېر علي خان د وخت اصلاحات د روشنګرۍ پیل بولي، ځینې نور د حبیب الله خان د وخت عصري ښوونځي او مطبوعات او ځینې خو ان د پیر روښان سیاسي او مذهبي مبارزه د روشنګرۍ پیلامې بولي، خو دا موضوع یو جلا او هر اړخیز تحقیق ته اړتیا لري.

زما په اند په افغانستان کې څه ډول چې اړتیا وه او ده د روشنګرۍ جنبش یا دا فکري جریان نه پیل او نه پلی شوی دی، ترڅنګ يې روشنګرۍ فکري مسیر ته تغییر نه دی ورکړی، بلکې دا تغییرات له ټکر سره مخ شوي او خنثا شوي دي.

روشنګري چې په افغانستان کې يې غازي امان الله خان وده ورکونکی او معراج ته رسونکی شخص ګڼلی شو، د یو سنت په توګه په دې ټولنه کې پاتې نه شوه او څه ډول يې چې په غرب کې وده وکړه، په افغانستان کې که څه هم پیل خورا ښه و، خو  پر وړاندې ننګونې او بغاوتونه پیل شول.

د نه رشد یو لامل يې دا هم دی چې په منظم او سلسله وار ډول دا فکري جریان حاکم نه و، کله به پیل او کله به پرې شو، ترڅنګ يې د فعالیت او مبارزې ساحه افغانستان شموله نه ده، په ښارونو کې د روشنګرۍ تحولات محسوس وو، خو په کلیو او بانډو کې بیا د دې فکر سره ان هېڅوک اشنا نه وو.

د امانویل کانت په باور روشنګري  دا مانا چې د خپلې خبرې په کولو کې زړه ور اوسه، خو په افغانستان کې استبداد او فکري ازادي دومره محدوده وه چې د حکومت پر ضد خبره د مرګ په بیه تمامېدله.

په افغانستان کې د طالبانو د حکومت تر ړنګېدو وروسته د فکري ازادۍ او فردي غوښتنو ازادي حاکمه شوه او د رسنیو، ټولنیزو انټرنیتي شبکو په مرسته خو اوس بېخي زیاته ده او هر شخص کولای شي، د فېسبوک او ټویټر له لارې خپل نظر او فکري محصول له خلکو سره شریک کړي، خو ستونزه دا ده چې افغان حکومت د فکري ازادۍ لپاره د حدودو کوم میکانیزم نه لري، چې دا د یو جدي ستونزې په توګه منلی شو.

په پای کې زما وړاندیز دا دی چې په افغانستان کې هغه دولتي او نادولتي ادارې چې د نسلونو د روزنې او د ټولنې د هر قشر د فکري سطحي د لوړولو او پراخولو مسوولیت لري، د روشنګرۍ د ودې او بنسټي کولو لپاره اوږدمهاله تګلارې جوړې کړي او خلک دې ته وهڅوي چې له تحولاتو سره څه ډول چلند وکړي. د عقل حکم ته ارزښت ورکول، خلکو ته د فکر کولو زمینه برابرول او نور، دا مسوولیت تر ډېره د پوهنې، لوړو زده کړو، اطلاعاتو او فرهنګ او حج او اوقافو وزارتونو او د افغانستان د علومو اکاډمي ته راجع کېږي.

683 total views, 1 views today

onesignal_meta_box_present:
1
onesignal_send_notification:
status:
200
recipients:
627

1 comment

  1. ډ۰ حميدالله زړور ساپی Dr.Hamidullah Zlrraver Safpi Reply

    Hi ,

    I want to explain just one word of which the writer only mentioned once, & the word is:
    Renaissance: a French or Latin original word , which means litterally ( to be born again)
    and with theory of Galielo , beginning of a new era in Open-minded or light-brain!

    Thank you .

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

۸

د خپلواکۍ 100 کالیزه Independence

د ژبې، رسنیو او سیاست خپلواکي | عمر بورا زماني

خپلواکي یو لوی نعمت دی چې انسان د خپلی خوښی او فیصلو اختیار په خپله ولري. د خپلواکۍ برعکس غلامي…

د ژبې، رسنیو او سیاست خپلواکي | عمر بورا زماني

02 Sep 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

پر (اماني فکر) څو کرښې| خالد افغان

(اماني فکر) د ښاغلي بخت مرجان بختيار صيب کتاب دی چې په لنډو ورځو کې خپور شوی دی. کتاب د…

پر (اماني فکر) څو کرښې| خالد افغان

24 Aug 2019 uncategorized خپلواکي تاند No comments

نور

د خپلواکۍ سليزه؛ لنډه کتنه

د سیمه ییزو او ستراتیژیکو مطالعاتو مرکز هغه جګړه چې امير حبيب الله خان ونه کړه، محافظه کاري يې وکړه…

د خپلواکۍ سليزه؛ لنډه کتنه

29 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

 دارالامان ماڼۍ د ولسمشر په لاس او د شهزادګۍ هندیه…

تاند، چهارشنبه، د اسد ۳۰مه: ولسمشر د خپلواکۍ د سلمې کلیزې په ویاړ رغول شوې د دارالامان ماڼۍ په شاندارو…

 دارالامان ماڼۍ د ولسمشر په لاس او د شهزادګۍ هندیه په وینا پرانیستل شوه

21 Aug 2019 خبرونه خپلواکي م. عاصم خوږیاڼی No comments

نور

د خپلواکۍ سلمه کلیزه دې بختوره وي| احسان ارینزی

د نړۍ په ټولو هېوادونو کې داسې عنعنوي، فرهنګي، دیني او ملي ورځې شته چې خلک او حکومتونه یې په…

د خپلواکۍ سلمه کلیزه دې بختوره وي| احسان ارینزی

21 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

د خپلواکۍ د سلمې کلیزې په ویاړ نن شپه د…

تاند، چهار شنبه، د اسد ۳۰ مه: د کورنیو چارو وزارت اعلان کړه چې نن د اسد په ۳۰مه به…

د خپلواکۍ د سلمې کلیزې په ویاړ نن شپه د کابل پر ۳ غونډیو اورلوبه کېږي

21 Aug 2019 خبرونه خپلواکي م. عاصم خوږیاڼی No comments

نور

فرخنده باد صدمین سالگرد استرداد استقلال افغانستان

استاد عارف نظر صدسال پیش از امروز مردم آزاده افغانستان، ثمره جانبازی ها، قهرمانی ها و مبارزات استقلال طلبانه فرزندان خویش…

فرخنده باد صدمین سالگرد استرداد استقلال افغانستان

20 Aug 2019 خپلواکي مقالات دری تاند No comments

نور

د غازي امان الله خان سل ارمانونه

1.        افغانستان منظم مالیاتي سیستم ولري 2.      افغانستان قوی مالي نطام ولري 3.      افغانستان خپلې پیسې ولري 4.      افغانستان خپل تولیدات ولري 5.      افغانستان خپله بريښنا ولري 6.      افغانستان توکي ټولې…

د غازي امان الله خان سل ارمانونه

19 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

 بیست و هشت اسد؛ روز استقلال کشور! | توفیق عظیمی

بیست و هشتم اسد، حماسه یک روز، افتخار جاویدان، روز استرداد استقلال کشور است، که از آن ۱۰۰ سال میگذرد. در بیست و…

 بیست و هشت اسد؛ روز استقلال کشور! | توفیق عظیمی

19 Aug 2019 خپلواکي مقالات دری مقالې تاند No comments

نور

د خپلواکۍ فکر | معروف افغان

ازادي او خپلواکي، دوه جلا مفاهیم افاده کوي او لازمه ده چې جلا جلا چلندونه ورسره وشي. د ازادۍ په…

د خپلواکۍ فکر | معروف افغان

18 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

بلخي نجلۍ او ځوان د خپلواکۍ په ورځ په اماني…

تاند، دوشنبه د اسد ۲۸مه: په بلخ کې یوې ناوې او زوم د خپلواکۍ د سلمې کلیزې له ورځې سره…

بلخي نجلۍ او ځوان د خپلواکۍ په ورځ په اماني کالیو کې واده وکړ

19 Aug 2019 خبرونه خپلواکي م. عاصم خوږیاڼی Comments (1)

نور

طالبانو بغلان کې د خپلواکۍ سلمه کلیزه نمانځلې ده

تاند، دوشنبه، د اسد ۲۸مه: طالب ویاند ذبیح الله مجاهد وایي، جنګیالیو یې نن تر خپلې ولکې لاندې ځینو سیمو…

طالبانو بغلان کې د خپلواکۍ سلمه کلیزه نمانځلې ده

19 Aug 2019 خبرونه خپلواکي م. عاصم خوږیاڼی Comments (1)

نور
  • 1
  • 2