Categories

اعلان

Loading…

د هېواد په اقتصاد باندې د کرنیز سکتور تاثیرات

څیړنه او ارزونه صفی الله «سباوون*»  

په دې کې هیڅ شک نشته چې افغانستان یو کرنیز هیواد دی او اقتصاد یې په کرنې ولاړ دی نو کرنیز محصولات يې هم په ځانګړې توګه د سیمې په کچه او هم په نړیواله سطحه یو خاص ځای لري،نړیواله ټولنه هم له پخوا را هیسې افغانستان په سیمه او نړۍ کې د کرهڼیز هیواد په توګه پیژني.

د متحده ایاالتو د نړیوالې همکارۍ ادارې (USAID) او د کرنې د احصایې په وینا، 80٪ افغانان په کرنې او مالدارۍ بوخت دي، اوهرکال 31٪ ناخالص عواید د خپلوکرهڼیزو محصولاتو څخه اخلي، د افغانستان ډیری صادرات  هم د کرهڼیزو او مالداري محصولات دي.

نو په دې لحاظ، کرهڼه او مالدارۍ د افغاني ټولنې په اقتصادي جوړښت کې خپل ځانګړی ارزښت لري ،کرنیز ماهران او کر کیله د افغانستان د اقتصاد خورا مهمه برخه ده، او اقتصادي تحلیل ګران هم په دې باور دي چې په اوسنیو شرایطو کې یوازې د کرنې سکتورته په وده ورکولو سره په افغانستان کې د پام وړ اقتصادي بدلونونه رامنځته کړي او رامنځته کوي يې  .

دافغانستان  اوسني کرنیز حالت او د لاښه والي لپاره باید کوټلي ګامونه واخیستل شي ځکه چې  دا د هیواد د اقتصادي زیربنا لپاره یوازینۍ غوره او شاید یوازینۍ لاره هم وي.جانسن او مالورد (1961) کال  سره سم، کرهڼه نه یوازې په پرمختګ کې یو فعال رول لوبوي، بلکه کولای شي په پرمختللو هیوادونو کې د اقتصادي جوړښت په بنسټونو کې پنځه مهمې مرستې وکړي: “د کار، پانګونې، پیسو چمتو کول ، د صنعت د مخ پر ودې سکتور لپاره خام مواد، او د تولید شویو توکو لپاره مناسب مارکیټ رامینځته کول.

د افغانستان په اقتصاد کې د کرنې موقعیت په پوهیدو او د نورو سکتورونو سره پرتله کول، او د کلیدي برخې موندلو لپاره، دا سکټورونه پرتله شوي.

په دې پرتله کې، ډیری عناصر باید په پام کې ونیول شي: په مجموعي ملي محصول (GDP)چې په دری ژبه کې ورته عاید سرانه هم وایې  – کې د هر سکټور ونډه، د سوداګرۍ او صادراتو حجم، په هر سکټور کې د کار کچه، په دې سکټور کې د نفوسو تناسب د هیواد د ټولو وګړو په تړاو، په هره برخه کې د پانګونې اندازه هم د دې هدف لپاره، د 2005 کال راهیسې د افغانستان د مرکزي احصائیې د څانګې لخوا خپاره  شوي ارقام ښیي چې د خدماتو، صنعت او کرنې دغو دریو اساسي سکتورونه د افغانستان په اقتصاد کې مهم رول لوبوي.

د افغانستان د کرهڼي سکتور د ودي په ترڅ کې د ځينو نویو محصولاتو لکه زعفران او سپیني لوبیا (سویابین) د کښت ډېرښت، نوي هيلي راپيدا کړي دي. خو اوس هم افغانستان ډیر خوراکي مواد له نورو هیوادونو څخه واردوي.

د افغانستان د کرهڼې او مالدارۍ وزارت نوي شمېرې ښيي چې ۸۵ سلنه اوسیدونکي د زراعت په سکتور کې په کار بوخت دي خو بیا هم افغانستان هر کال شاوخوا دوه میلیونه ټنه غنم له نورو هیوادونو څخه واردوی. دغه وزارت د بوديجې له کمښت څخه سر ټکوي او وایي چې که څه هم د کرهڼي او مالدارۍ سکتور د افغانستان د نفوس ډیره برخه په کار اچولې ده خو د ملي بوديجې یوازې درې سلنه دغه سکتور ته ځانګړې شوې ده.

د کرهڼي او مالداري وزارت پخپل راپور کې ویلي چې له ۱۳۸۱م کال راهسي د افغانستان د کرهڼي سکتور کرار کرا وده کړې ده خو اوس هم زراعتي حاصلات د افغانستان اړتیا نه شي پوره کولای: «داړتیاو د سنجولو پر اساس افغانستان هر کال اووه میلیون ټنو غنمو ته اړتیا لري. موږ له دغې اندازې غنمو څخه یوازې پنځه میلیونه ټنه تولیدوالای شو» نو بالاخره دغه یوناسم انډول ده چې ددې هېواد دبیرته پاته کیدو مهم لامل هم همداده ځکه موږ تراوسه هم مصرفی او وارداتي اقتصاد لرو نو پکار ده چې بدیل ته يې کار وشي یعني تولیدي ا وصادراتي اقتصاد ته مخه کړو .

د ډیرو افغان بزګرانو له پاره زراعت یوازي د خپلو خوراکي موادو پوره کولو معنی لري او ماشیني کرهڼه اوس په لومړي پړاو کې ده او ډیر بزګر ورته لاسرسی نه لري. سنتي افغان بزګر نهه میاشتې په کار بوخت وي، څو د خپل اړتیا خوراکي مواد تامین کړي.

نو په لحاظه دا د کار کولو هغه اجباري او ستیزی مرحله بللی شو ځکه خدای تعالی هم موږ ټولو ته دافراط او تفریط  دوه اساسی مخونه هم واضح کړي دي.

د کرهڼي سکتور ماشیني کول

په افغانستان کې د کرهڼي سکتور د ماشیني کولو له پاره هڅې پیل شوي دي. د امریکا متحدو ایالاتو د نړیوالي پراختيا ادارې په ګډون یو شمیر نړیوالو سازمانونو هم په دې برخه کې له افغانستان سره مرسته کړې ده. دغه سازمان له ۲۰۰۲م کال راهیسې له یو میلیون افغان بزګرو سره مرسته کړې ده. د دغې امریکایي ادارې په حواله د افغانستان تر۷۵ سلنه ډېر اوسیدونکي د خپل ژوند د اړتیا پوره کولو په موخه د کرهڼي پر سکتور تکيه کوي. پر دې سربیره د کرهڼي سکتور د افغانستان د کورنیو ناخالصو عوایدو 31% سلنه برخه جوړوي.

په هر سکتور کې د استخدام ونډه

داحصایوي واحدونوپه اساس په کرنې او نورو سکټورونو کې د کار کچه په کمه اندازه ده اوحتا نه شاملیږي ځکه چې  تراوسه پدې برخه کې دقیقه ملي سروې شتون نلري. د آسیا پرمختیایی بانک (ASEAN) په وینا، د 2003 کال راپدیخوا تراوسه د افغانستان د سکټورونو د بیا رغونې (کرنې) سکټور تر مشرۍ لاندې، د کرهڼې په سکتور کې د هیواد نفوس له 80٪ څخه 85٪ ته زیات شوی ده مګر د NRVA د ادارې دسروې له مخې، د هیواد 75٪ نفوس بزګران تشکیلوي.

د مرکزي احصایې اداره د احصایې مرکز په وینا، په 2008 کې، د کرنې برخه 78٪، خدماتو 16٪ او صنعت 6٪.مګر د ادارې د احصایې پراساس، په 1389 – 1339 کال کې، په کار موندنه کې د کرهڼې ونډه 67٪ ته راټيټه شوې وه خو اوس بیرته د کاري ساحو او فرصتونو د نشتون په وجه دا فیصدي په لوړیدا ده.

د دې په پام کې نیولو سره چې د کرنې برخه په هیواد کې د کار موندنې په نرخ کې کمه شوې، له دوه څخه تر دریمې برخې زیات خلک لا تر اوسه په کرنې کې کار کوي. بله دا ده چې د هیواد 80٪ نفوس په لرې پرتو سیمو کې ژوند کوي، ډیری یې د کرنې په برخه کې ژوند کوي. د دې دوو احصایې پراساس، دا نتیجه اخیستل کیدی چې کرهنه د افغانستان په اقتصاد کې مهم رول لوبولی دی.

د ناخالصو تولیداتو کرهنیز، خدماتو او صنعت کې د دریو سکتورونو رول څرګندول چې په 2004، 2008 او 2010 کې د کرهنې سکټور رول نه یوازې د پام وړ وده کړې بلکهمخ په لوړیداده. د هیواد په مجموعي ملي محصولاتو کې د کرنې د برخې کمولو دلیلونه په عمومي توګه د پانګې اچونې نشتوالی،ناامني،  دمختلفوآفتونو لیږدول کلیوته او د سبزیجاتو او حیواناتو ناروغۍ اغیزمن کیدل دي.

د خدماتو او صنعت سکتور وده هر کال زیاتوالی موندلی شي، او د دې ودې اصلي لامل کېدای شي د سکټور خلکو ته پام زیات شي، په بازار کې د تقاضا زیاتیدل او د دې دواړو سکتورونو وده او پراختیا ته د حکومت پاملرنه.

د هیواد اقلیم او اقلیم په پام کې نیولو سره، د اوبو ډیری سرچینې، د بیلابیلو میوو د کښت لپاره کافی اندازه ځمکه او مناسبه خاوره، کرنه کیدای شي په هېوادکې د صادراتو او ارزښتونو له لارې د کورنیو عوایدو زیاتوالي کې د یو مهم فکتور په توګه وپیژندل شي.

د افغانستان وړتیا د کرنیزو محصولاتو لکه انار،مڼې،انګور، او نورو ځانګړو کرنیزو محصولاتو تولید لپاره په افغانستان کې یو له مهمو وړتیاوو څخه دی. پانګه اچونه او د حکومت ملاتړ پلانونه کولی شي کرهڼه اومالدارۍ د هیواد په اقتصادي وده کې کلیدي کړي.

په دغه سکتور کې د پانګې اچونې بهیر.

موږ ګورو چې ترټولو لویه پانګه اچونه (داخلي او بهرنۍ سرچینې )د خدماتو په سکتور کې دي. د 2006 کال ترپایه، په خدماتو کې( 38.2 میلیونه افغانۍ $ 0.764 میلیون ډالر )په پانګه اچول شوي، مګر په ترتیب سره 5.6 میلیارده ډالر په صنعت او کرنې برخه کې 3.3 ملیون ډالره وه نوکه دغه سروې ګانو ته نظر وکړو نو یو نامناسب تناسب تشکیلوي.

د صنعت او کرنې په سکتورونو کې د پانګونې کلنۍ پروسه بیا هم ورته ده، مګر د خدماتو په سکتور کې، دا رجحان  ورځ په ورځ وده موندلی او له همدې کبله په کورني ناخالصو تولیداتو کې ترټولو لویه برخه لري. برعکس، په GDP کې د کرهنې برخه هرکال ټیټه شوې ده.

متاسفانه د دقیقې سروې نشتون او دنظام بې توجه هي او امنیتي ستونزې داجوته کوي چې اوسنی سروې ګانې به هم دونه دقیقې او ستندردې نوي پدې سکتور کې د پانګې اچونې او کم رنګه ښکاریدل يې یو عمده دلیل ثبوتوي چې د نویو کلو نو معیاري اوپراخ پر واقعیتونو ولاړ اعداد او ارقام ترې راووځي.

د دې ټولو سره، د افغانستان کرهنیزه برخه د پانګې اچونې لپاره په بشپړه توګه نده. تر دې دمه په دې سکتور کې ډېره پانګونه نده شوې او د خصوصي سکټور لخوا پانګه اچونه کم رنګه تر لاسه شوي.

د بیلګې په توګه، په کابل کې جوړ شوي سړېخونې، په هرات او نورو ولایتونو کې د کروندګرو وړتیا زیاتوي ، او دا په کرهڼه کې د پانګې اچونې لپاره دیوه ښه فرصت استازیتوب کوي.

د سکتور د صادراتو په اړه:

احصایې ښيي چې کرهڼه په صادراتو او په افغانستان کې د کار او عاید په رامینځته کولو کې ستر رول لوبوي. په تیرو لسو کلونو کې، احصایې ښیي چې په 2002 کې په صادراتو کې د کرنې ونډه 839.3 میلیون ډالره وه، د صنعت ونډه یوازې 29.8 29.8 میلیونه وه، او خدماتو برخه صفر وه.

په پای کې، دا موقف ساتل شوی، او کرهنه په 2011 م کال کې د ټول هیواد  په مجموعي صادراتو کې د 202.6 میلیون ډالرو په ارزښت د 149.4 میلیون ډالرو په ارزښت دویم ځای کې ده. د خدماتو په سکتور کې، د خدماتو سکتور پورې اړونده توکو هیڅ صادرات نه وو.

احصایې ښیي چې د افغانستان ترټولو مهم صادراتي توکي کرهڼیز محصولات دي.

په پورته ارقامو کې وګورئ، دا لیدل کیدای شي چې د کرنې سکتور رول د پانګونې په شرایطو کې او GDP کې ښه نه بریښي، مګر د دغو ټولو ستونزو سره، دا سکتورله پخوا په افغانستان کې تر ټولو ډیر ارزښت درلودچې اوس يې هم لري يې .

سربېره پر دې، د هیواد ترټولو لوي نفوس، د ټول نفوس 80٪ جوړوي، په کرنه کې بوخت دي. دا خلک د افغانستان په اقتصاد کې ځانګړي ځای لري، او د کرنې سکتور کولی شي د افغانستان په اقتصاد کې د بنسټیز او متوازن پرمختګ لپاره یو له مهمو او بنسټیزو عناصرو څخه وي، او کولی شي د هیواد په مجموعي کورني محصول (GDP)کې د پریکړې رول ولوبوي .

د سي آی اې د اټکل سره سم، د 2000-2010 دورې لپاره د افغانستان د سرې عاید 500 ډالره دی، سره له دې چې افغانستان په نړۍ کې 170 درجه لري. د نړیوال بانک ارزونې په وینا، د 1990 څخه تر 1389 پورې د افغانستان د هر وګړي عاید په کال کې 501 ډالره و، او په 190 هیوادونو کې، دا 175 مقام لري.

د افغانستان د مرکزي احصایې دفتر د 1081 کال څخه د 1381 څخه تر 2011 پورې د خپل کلني عاید راپور ورکړی دی:

نړیوال بانک راپور ورکوي چې په افغانستان کې د کار کولو حساس شمیر نږدې 15 میلیونه دی، چې له دې جملې څخه صنعت او خدماتو دوه سکتورونه د کاري ځواک 10٪ لپاره، او 80٪ د کرنې او مالداری سکتور کې کار کوي ایا؟

دا ښیي چې 12 میلیونه خلک د کرنې په سکتور کې کار کوي. دوی د هیواد د تناسب عوایدو په زیاتوالي کې ستر رول لري، ځکه چې ډیری یې د دوی د کورنۍ  ډوډۍ ګټونکي دي.

د کرنې وزارت د افغانستان لپاره د ملي پراختیا چوکاټ جوړ کړی دی، کوم چې تمه کیږي چې د 2010 کال څخه وروسته د دې چوکاټ پلي کول به په ملي اقتصاد کې په بشپړه توګه په ډاګه شي نو داچې په څه اندازه به يې  رول مهم وارزول شي دا به د کرنې وزارت مقام ته پریږدو ترڅو دوی پخپل کاري کړنو کې خپل ورستني جزیات څنګه ورکوي

په عمومي توګه، کرنه کیدای شي د کلیوالو کورنیو په تولید کې یو مهم فکتور وي، او کرهنیز پرمختګ کولی شي په افغانستان کې د اقتصادي پراختیا لامل شي.


* ښاغلي سباوون د کابل پوهنتون د اقتصاد پوهنځی لوستی او اوس د لوګر ولایت د اقتصاد ریاست د پرمختیايي فعالیتونو عمومي مدیریت په غاړه لري.

121 total views, 1 views today

onesignal_meta_box_present:
onesignal_send_notification:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *