Categories

اعلان

Loading…

د هورمز تنګي نړیوال حقوقي رژیم؛ ایا ایران د هورمز د تړلو حق لري؟

نظیم سمون

د جنوبي اسیا نړیوال پوهنتون د نړیوالو حقوقو د ماسټرۍ د دویم کال محصل

د ایران ولسمشر حسن روحاني د روان میلادي کال د جولای پر څلورمه د امریکا متحده ایالاتو له لوري د نویو اقتصادي بندیزونو په غبرګون کې په سویس کې یوې غونډې ته وویل، «امریکا غواړي چې د ایران د نفتو پر صادراتو بشپړ بندیزونه ولګوي، خو امریکا د دې خبرې په معنا نه پوهېږي، دا هېڅ معنا نه لري چې د ایران نفت دې نه صادرېږي، خو د سیمې هېوادونو نفت دې صادر شي» ورپسې د ایران د انقلابي ګارد قومندان وویل چې که اړتیا پېښه شي، د هورمز تنګي د تړلو لپاره بشپړ چمتووالی لري او په خبره یې دښمن ته به وښيي چې هورمز به یا د ټولو پر مخ خلاص وي او یا به تړلی وي. په همدې حال کې تېره اونۍ د امریکا د دفاع وزارت یوې ویاندې وویل چې متحده ایالات او په خلیج سیمه کې د هغوی متحدین چمتو دي چې په هورمز تنګي کې د ایران د مداخلې مخه ونیسي.

له سویز، پاناما او ملاکا تنګیو څخه وروسته هورمز څلورم نړیوال ستراتیژیک تنګی دی چې د عمان خلیج او فارس خلیج ترمنځ موقعیت لري. هورمز د عرب او هند سمندرونو ترمنځ د اتصال مهمه نقطه ده. دغه تنګی شاوخوا ۲۸۰ کیلو متره اوږدوالی او نږدې ۴۶ کیلو متره سور لري.

هورمز نړیوال مارکېټ ته د نفتو د صادرولو یو مهم معبر ګڼل کېږي چې د اټکل له مخې په ورځ کې ۱۸ میلیونه بیرله خام نفت له دغې لارې اسیايي، اروپايي، امریکايي او افریقايي مارکېټونو ته صادرېږي. د امریکا د انرژۍ ادارې د معلوماتو له مخې، دغه شمېرې د نړۍ د نفتو د ټولو صادراتو کابو ۸۰ سلنه جوړوي. په دې سیمه کې د فوسیلي انرژۍ بډایه او ستر تولیدوونکي هېوادونه لکه سعودي، عراق، متحده امارات، قطر، عمان او بحرین اړ دي چې خپل نفت او ګاز د هورمز له لارې نړیوالې بازارونو ته ولېږدوي. د خلیج حوزې نږدې ۷۵ سلنه نفت  یوازې جاپان پېري، چې لویه برخه یې له سعودي، قطر، متحده عرب اماراتو او کویټ څخه تامنېږي. همدارنګه د امریکا متحده ایالات هم د خپل اړتیا وړ ۱۳ سلنه نفت له خلیج هېوادونو څخه پېري.  پر نفتو او ګازو سربېره؛ د هورمز له لارې پر سوداګریزو توکو بار هره ورځ لسګونه کانټینري بېړۍ په دغه اوبیز مسیر کې تګ راتګ کوي. هورمز د خپل همدغه ستراتیژیک ارزښت له امله هم پخوا او هم اوس د نړیوالو قدرتونو لپاره د پام وړ سیمه ده. په شپاړسمه میلادي پېړۍ کې، کله چې اروپايي استعماري قدرتونو پر سمندر ولکه ټینګه کړه، هورمز هند سمندر ته د لاسرسي لپاره ډېر مهم وګڼل شو. د هند نیمه لویې وچې تر اشغال وروسته لویې برېټانیا هڅه کوله چې د دغه معبر له لارې هند سمندر ته د نورو اروپايي قدرتونو د راتګ مخه ونیسي. له دویمې نړیوالې جګړې وروسته – په ځانګړې توګه د سړې جګړې په جریان کې نه یوازې هورمز، بلکې ټوله خلیج حوزه د متحده ایالاتو او لوېدیځ لپاره ستراتیژیک ارزښت پیدا کړ. د متحده ایالاتو وېره دا وه چې دغه سیمه د شوروي اتحاد لاس ته ور نه شي، ځکه چې شوروي د خپل سمندري ځواک د پراخولو په لړ کې د خلیج پر دغې مهمې سیمې د ولکې ټینګولو هڅه کوله. له دویمې نړیوالې جګړې وروسته برېټانیا د ایراني پاچا رضا شاه پهلوي د واکمنۍ پر مهال د ایران د نفتو استخراج باندې پانګونه پیل کړه. برېټانیا په ورته وخت کې له ۱۹۵۳ څخه تر ۱۹۷۹ پورې په هورمز کې پوځي حضور درلود او د دې نړیوال تنګي د امنیت چارې یې سمبالولې. له ۱۹۷۱ کال وروسته برېټانیا د امریکا متحده ایالاتو ته بلنه ورکړه چې په هورمز کې نظامي حضور ته اوږه ورکړي. په ایران کې د اسلامي انقلاب تر بریا وروسته په تهران کې د انقلاب د پلویانو له لوري د امریکا پر سفارت برید او د امریکايي ډیپلوماتانو د یرغمل پېښې د لوېدیځ او په ځانګړې توګه د ایران او متحده ایالاتو اړیکې سختې کړکېچنې کړې. دا وخت د امریکا وېره دا وه، چې ښايي ایران د هورمز تنګی وتړي. په ورته وخت کې په ۱۹۷۹ کال کې پر افغانستان د شوروي اتحاد یرغل هم امریکا اندېښمنه کړې وه چې ګنې له دغه تنګي څخه د نفتو صادرات به له خنډ سره مخ شي. متحده ایالاتو د ۱۹۸۰ کال د سپټمبر پر ۲۷ مه د یوه رسمي بیان له لارې ګواښ وکړ چې د نړیوالې بېړۍ چلونې بهیر د خوندیتوب په موخه د هورمز د امنیت لپاره هر ډول پوځي اقدام ته چمتو ده. د ۱۹۸۸-۱۹۸۰ کلونو ترمنځ د ایران او عراق د جګړې یوه برخه په فارس خلیج او هورمز تنګي کې تېره شوه چې د «ټانګر جګړې» په نامه یادېږي. په دې سمندري جګړه کې چې متحده ایالات هم د تنګي د امنیت په پلمه له ایران سره ښکېله شوې وه، ۴۰۰ انسانان ووژل شول او شاوخوا ۵۰۰ نفت وړونکې او نورې تجارتي بېړۍ ویجاړې شوې.

همدارنګه پر کوېټ د عراق د یرغل پرمهال متحده ایالاتو یو ځل بیا فارس/عربي خلیج ته خپل پام واړاوه او له کوېټ څخه د عراقي پوځیانو د شړلو په موخه د «صحرا توپان» تر نامه لاندې عملیاتو په لړ کې یې په هورمز او فارس خلیج کې د نه الوت «No fly zone» سیمه رامنځته کړه چې تر ۲۰۰۳ کال پورې یې دوام درلود. په ۱۹۹۸ کال کې د امریکا پخواني ولسمشر بل کلنټن له فارس خلیج څخه د افغانستان په خاوره کې د القاعدې مرکزونو د ویشتلو امر وکړ. د هورمز پر جیوپولټیک ډېر بحث کېدای شي، ځکه چې له دغه سمندري معبر څخه ګټه اخیستنه د ایران او لوېدیځ ترمنځ تل یو ناندریز بحث پاتې شوی. زه په دې لنډه لیکنه کې هڅه کوم چې یوازې د هورمز پر حقوقي رژیم تم شم او له دې هاخوا د موضوع د نورو اړخونو راسپړنه له خپلې سویې پورته ګڼم. په دې لنډه لیکنه کې لومړی پر هورمز تنګي واکمن نړیوال حقوق څېړم، ورپسې د هورمز تنګي حقوقي رژیم بیانوم او بیا په پای کې د لیکنې نچوړ وړاندې کوم.

پر سمندرونو نړیوال واکمن حقوق

د سمندري حقونو په اړه د ملګرو ملتونو د ۱۹۸۲ کال نړیوال کنوانسیون (UNCLOS) د ساحلي او ازادو اوبو د تنظیم معتبر نړیوال سند ګڼل کېږي، چې حاضر دمه ۱۶۸ دولتونو لاسلیک کړی دی. تر دې وړاندې د ملتونو ټولنې په نوښت په ۱۹۳۰ کال کې د داخلي اوبو په تړاو د هاګ کنفرانس او په ۱۹۵۶ کال کې د ملګرو ملتونو  په نوښت د جینیوا کنوانسیونونو لړۍ د سمندري حقونو په اړه ځینې قواعد او اصول رامنځته کړل.  د ۱۹۸۲ کال کنوانسیون په حقیقت کې د جینیوا کنوانسیونونو تکاملي او پرمختللې بڼه ده چې ځینې حقوق پوهان یې د سمندرونو اساسي قانون هم بولي.  دغه نړیوال کنوانسیون چې هر اړخیز او جامع سند دی، د نړیوالو تنګیو په ساحلي اوبو کې د بې ضرره عبور حق (Innocent passage) او د ټرانزیټي عبور حق (Transit passage) په رسیمت پېژندلي دي. د پورتنیو دوو مهمو حقوقي اصلونو پر بنسټ ساحلي دولتونه مکلف دي چې د خپل قلمرو دننه اوبو کې د بېړۍ چلونې حقوقي رژیم د همدغو دوه اصولو په رڼا کې تعریف کړي. د کنوانسیون د ۱۷ مې مادې پربنسټ، د ټولو ساحلي او په وچه کې ایسارو هېوادونو اړونده کښتۍ د دولتونو تر قلمرو لاندې اوبو کې د ‘بې ضرره عبور’ حق لري. د کنوانسیون د ۱۹ مې مادې لومړۍ فقره بې ضرره عبور داسې تعریفوي: «عبور هغه وخت بې ضرره ګڼل کېږي چې د ساحلي دولت سولې، نظم او امنیت ته زیان ونه رسوي.» د یادې مادې په دویمه فقره کې زیاته شوې:«د یوې بهرنۍ کښتۍ عبور هغه وخت د ساحلي دولت سولې، نظم او امنیت ته خطر ګڼل کېږي چې په لاندې فعالیتونو کې ښکېله وي:

الف: د ساحلي دولت ملي واکمنۍ، ځمکنۍ بشپړتیا او سیاسي خپلواکۍ پر وړاندې ګواښ یا د ځواک استعمال؛

ب: له وسلو یا ورته نورو وسایلو له لارې د ساحلي هېواد په اوبو کې تمرینات

ج: د ساحلي دولت د امنیت یا دفاع پرضد د معلوماتو راټولول او …»

همدارنګه د کنوانسیون ۳۸ مه ماده کې د ټرانزیټي عبور په اړه څرګنده شوې چې ټولې کښتۍ او الوتکې له تنګیو څخه د ټرانزیټي عبور حق لري او او ساحلي دولتونه یې باید مخه ونه نیسي. د یادې مادې پربنسټ ټرانزیټي عبور د بېړیو او الوتکو هغه ازاد تګ راتګ ته ویل کېږي چې له تنګي څخه د جاري او چټک عبور په مقصد د ازادو اوبو یا انحصاري اقتصادي زون له یوې برخې څخه بلې ته ترسره کېږي. د کنوانسیون په ۳۹ مه ماده کې د هغو الوتکو او بېړیو وجایب هم په ګوته شوي چې له تنګي څخه عبور کوي. ټرانزیټي عبور باید له کوم توقف پرته مستمر یا جاري وي او د ساحلي هېواد ملي واکمنۍ، ځمکنۍ بشپړتیا او سیاسي خپلواکۍ ته ګواښ متوجه نه کړي. جنګي بېړۍ هم کولای شي چې د کنوانسیون د موادو او قواعدو په رعایت سره له نړیوالو تنګیو څخه عبور وکړي.

د هورمز تنګي هغه اوبه چې د نړیوالې بېړۍ چلونې لپاره مساعدې دي، د ایران او عمان په قلمرو کې شاملېږي. د ملګرو ملتونو د ۱۹۸۲ کنوانسیون د درېیمې مادې له مخې هر ساحلي دولت حق لري چې له ساحل څخه د سمندر د منځ په لور خپل قلمرو له ۱۲ سیندیز مایل ( 12 nautical mile) څخه چې د نږدې ۲۲ کیلو مترو معادل کېږي، پراخ نه کړي. د هورمز تنګی دننه اوبه پر درې برخو وېشل شوې دي:

۱. د ایراني قلمرو اوبه چې د نړیوالو حقوقو له مخې ۱۲ سندیز مایله (۲۲ کیلو متره) کېږي؛

۲. د عمان قلمرو اوبه چې د نړیوالو حقوقو له مخې ۱۲ سندیز مایله (۲۲ کیلو متره) کېږي؛

۳. ازادې اوبه (High sea) چې د ایران او عمان د ساحلي اوبو ترمنځ ۲ کیلو متره کېږي.

د نړیوالو حقوقو له مخې ایران او عمان حق نه لري چې له خپلو ۲۲ کیلو متره ساحلي اوبو هاخوا په ازادو اوبو کې مداخله، نظارت او یا هم د بېړیو د ازاد تګ راتګ پر وړاندې خنډونه جوړ کړي. سره له دې چې ایران د ۱۹۸۲ کال کنوانسیون لاسلیک کړی دی، خو تصویب کړی یې نه دی. همدارنګه امریکا هم د دغه کنوانسیون غړیتوب نه دی اخیستی.

د هورمز حقوقي رژیم او د ایران حق

له ۱۹۸۲ کال مخکې په سمندرونو کې د «نه ځنډېدونکی بې ضرره عبور» رژیم واکمن و. د بې ضرره عبور اصل د ۱۹۵۸ کال د جینیوا کنوانسیون کې تدوین شو، خو تر دې وړاندې یاد اصل اوږده تاریخي مخینه لري چې حقوقپوهان یې د عرفي حقونو په ډله کې شمېري. د عدالت نړیوالې محکمې هم د کورفور کانال په قضیه کې (۱۹۴۹-۱۹۴۷) بې ضرره عبور اصل یوه عرفي قاعده ګڼلې ده.

ایران د جیینوا کنوانسیون غړی دی او مکلف دی چې د بې ضرره عبور حق ته درناوی وکړي. ایران یوازې په هغو مواردو کې د کښتیو د تګ راتګ مخه نیولی شي، چې د ملګرو ملتونو د کنوانسیون په ۱۹ مه ماده کې یې وړاندوېنه شوې ده. هغه نفت وړونکې بېړۍ چې د هورمز له تنګي څخه تېرېږي، بې له دې چې سولې، نظم او امنیت ته ګواښ پېښ کړي، د بې ضرره عبور له نړیوال حق څخه برخمنې دي. ایران په خپل قلمرو کې په هغه صورت کې د بېړیو د تګ راتګ مخنیوی کولای شي چې د هېواد ځمکنۍ بشپړتیا، ملي حاکمیت او سیاسي خپلواکۍ ته یې ګواښ متوجه وي.

له بلې خوا د ټرانزیټي عبور حق نوي دوکتورین دي چې په لومړي ځل د ۱۹۸۲ کال په کنوانسیون کې ومنل شو. د ایران حکومت دغه اصل ته ځکه ځان پابند نه بولي چې د کنوانسیون غړیتوب نه لري. خو له بلې خوا د یاد کنوانسیون ځینې مفادات یې منلي دي. د جینیوا کنوانسیون د ساحلي اوبو عرض ۳ سندیز مایله ټاکلی و، په داسې حال کې چې په نوي کنوانسیون کې ۱۲ مایله ټاکل شوی دی. همدارنګه ایران له هورمز تنګي څخه د امریکا د پوځي بېړیو د تېرېدو مخالفت کوي. په ۲۰۰۸ کال کې ایران د امریکا جنګي بېړیو ته خبرداری ورکړ چې په هورمز تنګي کې د ایران ساحلي اوبو ته داخلې شوې دي، خو امریکا د ټرانزیټي عبور حق باندې استناد کاوه. په همدې حال کې، امریکا هم د ۱۹۸۲ کنوانسیون غړې نه ده.

پایله

د تنګي د تړلو موضوع د حقوقي هغه پر ځای تر ډېره سیاسي رنګ لري چې ایران یې د لوېدیځو هېوادونو د بندیزونو پر وړاندې د فشار د نقطې په توګه کاروي. په عادي حالاتو کې د تنګي تړل د نړیوالو قراردادي او عرفي قوانینو خلاف کړنه ده. سره له دې چې ایران د سمندري حقونو د ۱۹۸۲ کنوانسیون غړی نه دی، خو د جیینوا د ۱۹۵۶ کنوانسیون له مخې مسوولیت لري چې د بې ضرره عبور حق رعایت کړي. پر دې سربېره؛ د بې ضرره عبور حق نړیواله عرفي قاعده ده چې ټول دولتونه یې پر رعایت مکلف دي. ایران حق نه لري چې د خلیج هېوادونو د نفت لېږدوونکو بېړیو د تګ راتګ مخه ونیسي، ځکه چې په هورمز تنګي کې حاکم حقوقي رژیم د «Innocent passage» له اصل څخه پیروي کوي.

په ورته وخت کې د ایران له خوا د هورمز تنګي تړل به د نړیوالې ټولنې سخت غبرګونونه له ځان سره ولري. د دې عمل پر وړاندې د نړیوال غبرګون په برخه کې دوه سناریو ګانې د بحث وړ دي. لومړی به د ملګرو ملتونو امنیت شورا چې د نړیوالې سولې او امنیت ساتنې دنده پر غاړه لري، د عمل ابتکار په لاس کې واخلي. امنیت شورا به په لومړي قدام کې پر ایران لا سخت تعزیرات وضع کړي او که سیاسي فشارونو نتیجه ور نه کړه، د قوې د استعمال احتمال هم نه شي ردېدای.

دویمه سناریو دا ده چې ښايي امریکا او خلیج هېوادونه د ایران پرضد په یو اړخیز پوځي اقدام لاس پورې کړي. دا اقدام به د هورموز تنګي کلابندي او خلاصون وي.

پای

 

 

386 total views, 1 views today

onesignal_meta_box_present:
1
onesignal_send_notification:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

۸

د خپلواکۍ 100 کالیزه Independence

 دارالامان ماڼۍ د ولسمشر په لاس او د شهزادګۍ هندیه…

تاند، چهارشنبه، د اسد ۳۰مه: ولسمشر د خپلواکۍ د سلمې کلیزې په ویاړ رغول شوې د دارالامان ماڼۍ په شاندارو…

 دارالامان ماڼۍ د ولسمشر په لاس او د شهزادګۍ هندیه په وینا پرانیستل شوه

21 Aug 2019 خبرونه خپلواکي م. عاصم خوږیاڼی No comments

نور

د خپلواکۍ سلمه کلیزه دې بختوره وي| احسان ارینزی

د نړۍ په ټولو هېوادونو کې داسې عنعنوي، فرهنګي، دیني او ملي ورځې شته چې خلک او حکومتونه یې په…

د خپلواکۍ سلمه کلیزه دې بختوره وي| احسان ارینزی

21 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

د خپلواکۍ د سلمې کلیزې په ویاړ نن شپه د…

تاند، چهار شنبه، د اسد ۳۰ مه: د کورنیو چارو وزارت اعلان کړه چې نن د اسد په ۳۰مه به…

د خپلواکۍ د سلمې کلیزې په ویاړ نن شپه د کابل پر ۳ غونډیو اورلوبه کېږي

21 Aug 2019 خبرونه خپلواکي م. عاصم خوږیاڼی No comments

نور

فرخنده باد صدمین سالگرد استرداد استقلال افغانستان

استاد عارف نظر صدسال پیش از امروز مردم آزاده افغانستان، ثمره جانبازی ها، قهرمانی ها و مبارزات استقلال طلبانه فرزندان خویش…

فرخنده باد صدمین سالگرد استرداد استقلال افغانستان

20 Aug 2019 خپلواکي مقالات دری تاند No comments

نور

د غازي امان الله خان سل ارمانونه

1.        افغانستان منظم مالیاتي سیستم ولري 2.      افغانستان قوی مالي نطام ولري 3.      افغانستان خپلې پیسې ولري 4.      افغانستان خپل تولیدات ولري 5.      افغانستان خپله بريښنا ولري 6.      افغانستان توکي ټولې…

د غازي امان الله خان سل ارمانونه

19 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

 بیست و هشت اسد؛ روز استقلال کشور! | توفیق عظیمی

بیست و هشتم اسد، حماسه یک روز، افتخار جاویدان، روز استرداد استقلال کشور است، که از آن ۱۰۰ سال میگذرد. در بیست و…

 بیست و هشت اسد؛ روز استقلال کشور! | توفیق عظیمی

19 Aug 2019 خپلواکي مقالات دری مقالې تاند No comments

نور

د خپلواکۍ فکر | معروف افغان

ازادي او خپلواکي، دوه جلا مفاهیم افاده کوي او لازمه ده چې جلا جلا چلندونه ورسره وشي. د ازادۍ په…

د خپلواکۍ فکر | معروف افغان

18 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

بلخي نجلۍ او ځوان د خپلواکۍ په ورځ په اماني…

تاند، دوشنبه د اسد ۲۸مه: په بلخ کې یوې ناوې او زوم د خپلواکۍ د سلمې کلیزې له ورځې سره…

بلخي نجلۍ او ځوان د خپلواکۍ په ورځ په اماني کالیو کې واده وکړ

19 Aug 2019 خبرونه خپلواکي م. عاصم خوږیاڼی Comments (1)

نور

طالبانو بغلان کې د خپلواکۍ سلمه کلیزه نمانځلې ده

تاند، دوشنبه، د اسد ۲۸مه: طالب ویاند ذبیح الله مجاهد وایي، جنګیالیو یې نن تر خپلې ولکې لاندې ځینو سیمو…

طالبانو بغلان کې د خپلواکۍ سلمه کلیزه نمانځلې ده

19 Aug 2019 خبرونه خپلواکي م. عاصم خوږیاڼی Comments (1)

نور

د خپلواکۍ لمانځل څه ګټه لري؟

لیکنه: نورالله غازي هیوادونه د خپلواکۍ په لمانځلو سره خپلو خلکو ته بیا بیا وریادول غواړي چې دا هیواد داسې په…

د خپلواکۍ لمانځل څه ګټه لري؟

19 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

غازي امان الله خان ته | ګل آغا احمدي وردګ

رښتیا هم چې تا سل کاله مخکې په نره توره د افغانستان آزادي له اشغالګرو انګرېزانو څخه بېرته واخیسته او…

غازي امان الله خان ته | ګل آغا احمدي وردګ

19 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور

د افغانستان د خپلواکۍ ستونزمن مزل

لیکنه: محمد نور الهام افغانان د ۲۰۱۹ کال د آګسټ په ۱۹مه چې د ۱۳۹۸ ل ل د زمري له ۲۸مې…

د افغانستان د خپلواکۍ ستونزمن مزل

19 Aug 2019 خپلواکي مقالې تاند No comments

نور
  • 1
  • 2